Edward Giles Roberts family - Machynlleth, Mallwyd, Penegoes a Dinas Mawddwy
Cofnod dyddiadur –
“O’r diwrnod y daeth Capten (Dan) Jones i Fachynlleth, fy ngwaith i, ynghyd â Thomas Hughes a David Roberts, yn yr ysgol ar fore Sul oedd astudio Athrawiaethau’r Saint – darllen llyfr Daniel, Job, Sachareias, Malachi, Actau’r Apostolion a lleoedd eraill er mwyn i mi allu cael dealltwriaeth ehangach o Athrawiaethau’r Saint. A daeth y tri ohonom i’r casgliad hwn: – nad oedd unrhyw grefydd briodol yn bodoli oni bai ei bod yn gysylltiedig â Saint y Dyddiau Diwethaf
Edward Giles Roberts
Ganwyd Edward Giles Roberts ar 8 Rhagfyr 1823 yn Lôn Pen Yr Allt, Machynlleth, sef stryd fach ochr oddi ar Stryd y Doll. Ei dad oedd Robert Roberts o Fallwyd, a'i fam oedd Jane Giles o Fachynlleth, a oedd yn dal i fyw yn nhŷ ei mam ym Mhen Yr Allt, Machynlleth, adeg eu priodas ym 1820. Priodwyd Robert a Jane ym Machynlleth.
Edward oedd yr ail hynaf o saith o blant, gyda brawd hŷn John a brawd iau David. Ganwyd y tri bachgen i gyd yn Lôn Pen Yr Allt, ond erbyn 1828 roedd y teulu wedi symud milltir y tu allan i Fachynlleth i annedd o'r enw Pen Y Bont, Felin Gerrig, ger Penegoes. (Mae'r lleoliad hwn gyferbyn â safle maes bysiau Lloyd's ar gyrion Machynlleth). Yma, ganwyd pedair chwaer, Susan g. 1828, a fu farw yn 2 fis oed, ail chwaer o'r enw Susan g. 1830, a fu farw yn 6 oed, Margaret g. 1833, a thrydedd chwaer o'r enw Susan g. 1837. Mae'r ddwy chwaer a fu farw'n ifanc wedi'u claddu ym mynwent Penegoes.
Bu farw mam Edward, Jane, ym Mhen yr Allt ym 1843 pan oedd Edward ond yn 26 oed.
Ym mis Mai 1844, symudodd teulu Edward yn ôl i Fachynlleth, dim ond pellter o filltir, ond eto'n werth ei nodi yn nyddiadur Edward.
Magwyd Edward yn ôl dysgeidiaethau Eglwys Loegr, ond ym 1845 ymunodd â'r Campbell-iaid ac o fewn wythnos cafodd ei wneud yn bregethwr, gan addysgu yn Nhywyn, y Drenewydd, Llanidloes, hyd yn oed cyn belled ag Aberteifi. Yn ystod 1845 a 1846, prynodd tad Edward, Robert, bamffledyn gan bregethwr gwadd, y Capten Dan Jones, Cymro arall a oedd yn genhadwr i Eglwys Iesu Grist Saint y Dyddiau Diwethaf. Roedd y Capten Dan Jones wedi bod yn addysgu mewn ystafelloedd yn Neuadd y Dref ym Machynlleth. Roedd yn wreiddiol o Helygain ar arfordir gogledd Cymru, ac wedi teithio i'r Unol Daleithiau yn 16 oed. Yno darganfu, a chafodd droedigaeth i Eglwys Iesu Grist Saint y Dyddiau Diwethaf. Yna dychwelodd i Gymru i addysgu ei gyd-Gymry. Darllenodd Edward y pamffledyn hwn gan y Capten Jones sawl gwaith a myfyriodd lawer arno. Daeth yn argyhoeddedig o wirionedd dysgeidiaeth yr eglwys hon ac ym mis Chwefror 1846 cafodd ei fedyddio yn Afon Dyfi yn Llyn Craig Y Bwlch, ynghyd â'i frawd David, a nifer o bobl eraill o'r dref.
Yn fuan ar ôl ei fedydd, ordeiniwyd Edward yn offeiriad gan Dan Jones a theithiodd ledled yr ardal leol yn dysgu athrawiaethau ei ffydd newydd i “gannoedd” ym Machynlleth, Aberhosan, Melinbyrhedyn, Cwm Llinau, Pennal, Bryn Crug, Llanegryn a Dinas Mawddwy. Cadwodd ddyddiadur eithaf manwl o’i deithio a’i ddysgeidiaeth dros yr ychydig flynyddoedd nesaf. Aeth i dde Cymru am gyfnod i chwilio am waith, gan barhau â’i ymdrechion i ddysgu a bedyddio yn Llanybydder, Llanfair-ym-Muallt a’r ardaloedd cyfagos. Dychwelodd i Fachynlleth ar ôl 3 mis ym 1849 a helpodd i sefydlu cangen Llanbrynmair o’r Eglwys, gan dreulio 22 mis yn byw yn y pentref hwnnw.
Symudodd brawd ieuengaf Edward, David i Abergynolwyn ym 1847 ac fe fynychodd gangen Llanegryn o’r eglwys am gyfnod byr cyn cael ei alw’n Llywydd Cangen Machynlleth o’r eglwys.
Ym 1849, priododd brawd hŷn Edward, John, â Catherine Davies o Ben Isa’r Dre, Dinas Mawddwy yn eglwys Mallwyd ac aethant i fyw ym Mhen y Geulan, Dinas Mawddwy.
2 High St, Dinas Mawddwy
Ym mis Ebrill 1850 symudodd cangen Llanbrynmair i Ddinas Mawddwy a daeth yn gangen Dinas Mawddwy. Roedd arweinwyr ei eglwys wedi cynghori Edward i symud i Ddinas Mawddwy, felly ym mis Mai 1850, ynghyd â’i chwaer Susan, gadawodd Lanbrynmair a daeth i Ddinas Mawddwy i fyw. Ym mis Medi 1850, Edward oedd Llywydd y gangen hon pan oruchwyliodd fedydd Elizabeth Lewis, merch Robert a Margaret Lewis o Dywyn, ym mis Tachwedd 1850. Ar yr 20fed o Dachwedd 1852, priododd Edward ag Elisabeth Lewis yn eglwys Mallwyd ac o gofnodion ei ddyddiadur gwyddom fod eu plentyn cyntaf-anedig Jane Lewis Roberts wedi'i geni am 2yp ar y 23ain o Awst 1854 yn 2 Stryd Wylecop, Dinas Mawddwy. Yma hefyd y byddent yn cael eu hail blentyn, Margaret, a aned ym 1857.
Hefyd ym 1852, bedyddwyd brawd hŷn Edward, John. Cafodd ei ordeinio'n henuriad yn yr Offeiriadaeth yn ddiweddarach y flwyddyn honno. Ymddengys ei fod erbyn hynny'n byw yn Llanfyllin.
Bu farw tad Edward, Robert Roberts, ym Mallwyd ym mis Ionawr 1849. Yn ei ddyddiadur, mae Edward yn cofnodi “Am 2:00 brynhawn Gwener 14 Ionawr 1859 daeth marwolaeth â’i ddioddefaint i ben a gadawodd ei ysbryd ei ‘babell ddaearol’. Claddwyd fy nhad ar 18 Ionawr, dydd Mawrth, ym mynwent Mallwyd, Sir Feirionnydd. Roedd yn 64 mlynedd a 10 mis a 5 diwrnod oed. Roedd fy nhad wedi bod yn aelod o Eglwys Iesu Grist, Saint y Dyddiau Diwethaf am 12 mlynedd a 6 mis. Roedd yn ddiwyd wrth ledaenu traethodau a thystiodd i dduwdod ein crefydd sanctaidd i gannoedd os nad miloedd o bobl - anogodd offeiriaid a gweinidogion pob sect grefyddol, pobl grefyddol a phobl anghrefyddol i gredu ym mab Duw ac i edifarhau am eu pechodau ac i gael eu bedyddio fel y maddeuir eu pechodau ac i gael gosodiad dwylo ac i dderbyn bendith yr Ysbryd Glân ac i ffoi i Seion i dderbyn prynedigaeth pan fydd yr Arglwydd yn tywallt ei gosb ar yr annuwiol.”
Yn fuan ar ôl yr amser hwn, ymfudodd brawd Edward, David, i UDA gyda'i deulu. Credir iddo dreulio peth amser yn Brigham City, Utah, cyn ymgartrefu ym Malad, Idaho, lle priododd â Mary Morgan o Sir Gaerfyrddin ym 1866. Cawsant chwech o blant a bu farw ym 1893 yn 67 oed.
Parhaodd Edward Giles Roberts i deithio a phregethu ledled Sir Feirionnydd nes iddo ymfudo i'r Unol Daleithiau ym mis Ebrill 1866, gyda'i wraig a'i ddwy ferch, gan hwylio o Lerpwl ar y "John Bright". Ar ôl cyrraedd Missouri, ymunodd Edward a'i deulu â throedigion eraill a dechrau taith beryglus a llafurus o 5 mis ar draws y gwastadeddau i Ddinas Salt Lake. Roeddent bellach yn berchen ar wagen, ceffylau ac ychydig o wartheg. Roedd eu merched erbyn hynny yn 9 ac 11 oed, ac mae dyddiaduron y merched yn disgrifio caledi'r daith, gan gynnwys ymosodiad gan Indiaid brodorol a daflodd saethau arnynt. Daeth eu rhyddhad pan sylweddolasant mai dim ond dwyn eu hanifeiliaid oedd bwriad yr Indiaid. Fodd bynnag, roedd yn rhaid i'r cwmni cyfan gerdded gweddill y llwybr llafurus.
Ar ôl aduniad yn Ninas Salt Lake gyda'i frawd David, aeth Edward a'i deulu gydag Edward i Malad, Idaho, ac ymgartrefu yno. Ar y dechrau, buont yn byw mewn clawdd, nes iddynt allu adeiladu caban dwy ystafell o'r diwedd. Nid oes unrhyw gofnodion pellach o gyfnod Edward ym Malad, ond priododd ei ddwy ferch a chael teuluoedd. Bu farw Edward yno ym 1894, dim ond chwe mis ar ôl ei frawd iau David. Roedd wedi aros yn ffyddlon yn ei ddyletswyddau fel aelod o'r Eglwys drwy gydol ei gyfnod yn America.
Ymgartrefodd llawer o fewnfudwyr Cymreig ym Malad, Idaho. Penderfynodd Brigham Young, fel Llywydd yr Eglwys, y dylai seintiau Cymru ymgartrefu yn Nyffryn Malad. Hyd heddiw mae yna eisteddfod flynyddol yn cael ei chynnal ym Malad bob blwyddyn i goffáu a dathlu eu treftadaeth Gymreig.
Mary Morgan Roberts o flaen ei charterf yn Malad, Idaho
Malad Idaho heddiw
Mary Morgan Roberts